Kiến trúc đền Thái Vi: Tuyệt tác giữa lòng Tam Cốc

Nếu đã quen với những ngôi đền rực rỡ sắc màu, ấn tượng đầu tiên khi đứng trước đền Thái Vi sẽ là một gam màu xám trầm mặc, mát lạnh của đá xanh nguyên khối hòa quyện cùng màu xanh thẫm của núi rừng Cấm Sơn phía sau. Ngôi đền được xây dựng trên nền Hành cung Vũ Lâm xưa – căn cứ địa vững chắc của vương triều Trần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, bởi vậy từng đường nét kiến trúc đều toát lên vẻ uy nghiêm, vững chãi.

Ngay từ lối vào, cổng Nghi môn (Tam quan) sừng sững đón khách với những lá cờ hội ngũ sắc phấp phới trên phần mái đao cong vút. Ngước nhìn lên vòm cổng chính, bạn sẽ không khỏi trầm trồ trước bức phù điêu "hổ phù" (mặt rồng uy nghi) được chạm nổi vô cùng sống động ngay chính giữa vòm cuốn, bao quanh là những dải mây vần vũ và hàng chữ Hán cổ kính chạy dọc hai bên trụ cổng. Phía trên diềm mái là bức cuốn thư đá khắc ba chữ Hán "Thái Vi Từ" (Đền Thái Vi) nằm giữa đôi rồng chầu mặt nguyệt rực lửa, nổi bật trên nền vách núi đá vôi dựng đứng.

Đón bước chân du khách trước ngưỡng cửa thiêng là những "vệ sĩ" bằng đá mang đậm dấu ấn mỹ thuật cổ. Đó là đôi ngựa đá được tạc nguyên khối với đầy đủ yên cương, lục lạc và hoa văn hổ phù tinh tế trên tấm trải yên. Ngay cạnh đó, những tấm bia đá và trụ đá cổ nhuốm màu rêu phong khắc hình tuấn mã đang sải bước như lời nhắc nhớ về hào khí Đông A thuở nào. Trên đỉnh các cột đồng trụ, hình tượng nghê đá vươn mình kiêu hãnh giữa tán cây xanh mát, vừa giữ nhịp bình yên cho chốn linh thiêng, vừa thể hiện bàn tay tài hoa của những nghệ nhân làng đá Ninh Vân ngay sát vách.

Bước qua cổng Nghi môn, không gian mở ra một khoảng sân rồng thoáng đãng lát đá xanh, dẫn thẳng tới khu đền chính. Đền Thái Vi được thiết kế theo kiểu "Nội công ngoại quốc" truyền thống, nhưng điều làm nên sự độc bản của ngôi đền chính là sự kết hợp hoàn hảo giữa khung cột đá xanh nguyên khối và hệ thống vì kèo gỗ lim. Trước thềm Ngũ đại môn (5 cửa lớn), một bậc thềm rồng (thềm đan trì) bằng đá nguyên khối trải rộng đầy uy quyền. Đôi rồng đá hai bên thành bậc uốn lượn mềm mại nhưng vẫn toát lên vẻ dũng mãnh với bờm bay, vảy sắc, vươn đầu chầu về phía sân đền, ôm trọn lấy tấm phù điêu mặt nguyệt và vân mây cuộn trào ở chính giữa.

Tiến gần hơn vào khu vực tiền bái và chính tẩm, du khách như lạc vào một "rừng cột đá". Toàn bộ ngôi đền sở hữu 28 cột đá cao hơn 3 mét – tất cả đều được đục đẽo từ những khối đá xanh nguyên vẹn. Thay vì để trơn hay sơn vẽ, mặt trước các hàng cột vuông và cột tròn đều được chạm khắc những câu đối chữ Hán sắc nét ca ngợi công đức các vị vua Trần và cảnh sắc thần tiên của vùng đất Văn Lâm ("Văn Lâm sơn thủy Thái Vi từ..."). Mặt sau và xung quanh thân cột là những bức tranh điêu khắc nổi sống động về tứ linh (Long, Lân, Quy, Phượng), long cuốn thủy, hay tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai). Chạm nhẹ bàn tay vào thân cột đá mát lạnh, bạn có thể cảm nhận rõ từng đường nét uốn lượn mượt mà như lụa – một kỳ công mà những người thợ xưa phải mất hàng tháng, thậm chí hàng năm trời ròng rã đục đẽo thủ công.

Không gian bên trong ngôi đền

Cổng nghi môn và đôi ngựa đá

Nếu khu đền chính mang vẻ đẹp trầm hùng của đá, thì khu vực Gác chuông nằm bên phải sân đền lại mang đến một cảm giác ấm áp, thanh thoát của kiến trúc gỗ truyền thống. Được xây dựng từ thời vua Duy Tân, gác chuông mang dáng dấp cổ điển với thiết kế 2 tầng 8 mái đao cong vút như cánh chim đang sải cánh giữa lưng chừng núi.

Toàn bộ kết cấu từ 32 cây cột lớn, hệ thống xà, bẩy cho đến hàng lan can con tiện đều được làm bằng gỗ lim quý hiếm, nâng đỡ lớp ngói mũi hài đỏ tươi nhuốm màu thời gian. Treo ở tầng hai của gác là quả đại hồng chung (chuông đồng cổ) và chiếc trống lớn. Vào những buổi sớm mai hay chiều tà, khi nắng vàng xuyên qua kẽ lá chiếu rọi lên mái ngói đỏ và những đầu đao chạm rồng tinh xảo, tiếng chuông đền Thái Vi ngân vang, vọng vào vách núi Cấm Sơn rồi tan dần trên mặt sông Ngô Đồng phẳng lặng, tạo nên một khung cảnh thanh tịnh đến lạ kỳ.